سومین قسمت از مجموعه «آواتار» به کارگردانی جیمز کامرون، بار دیگر تماشاگران را به سیاره پاندورا بازمیگرداند؛ جایی که بیش از یک دهه است به نمادی از جاهطلبی تکنولوژیک در سینمای معاصر تبدیل شده است. با این حال، «آواتار: آتش و خاکستر» بیش از آنکه نوید یک انقلاب بصری تازه را بدهد، نشان میدهد که این مجموعه، اگرچه همچنان پرقدرت و تماشایی است، اما دیگر قادر به بازتولید شگفتی بیهمتای قسمت نخست نیست.
جیمز کامرون بیش از شانزده سال است که هیجان پیرامون آواتار را زنده نگه داشته. هر بار با وعده تجربهای فراتر از یک فیلم: تجربهای حسی، غوطهور و نزدیک به مرزهای ادراک. اما پرسش مهم اینجاست که آیا تماشاگر امروز، پس از زیستن در دنیایی اشباعشده از جلوههای بصری دیجیتال، هنوز میتواند همان حیرت نخستین را تجربه کند؟
نخستین آواتار در سال ۱۳۸۸، نه فقط یک فیلم موفق، بلکه یک حادثه سینمایی بود. دنیای سرسبز و نورانی پاندورا، صخرههای معلق، موجودات خیالی و استفاده انقلابی از فناوری سهبعدی، این حس را القا میکرد که سینما وارد عصر تازهای شده است. اما با اکران قسمت دوم، «راه آب» در سال ۱۴۰۱، اگرچه پیشرفت فنی غیرقابل انکار بود، آن شوک اولیه دیگر تکرار نشد. با این حال، سکانسهای زیرآبی فیلم، تجربهای عمیق و نزدیک به واقعیت مجازی خلق کردند که نقطه قوت اصلی آن محسوب میشد.
«آتش و خاکستر» تنها سه سال پس از قسمت دوم به نمایش درآمده و همین فاصله کوتاه، کار فیلم را برای شگفتزده کردن مخاطب دشوارتر کرده است. از منظر بصری، فیلم به اوجهای فنی رسیده، اما دیگر حس «بیسابقه بودن» را منتقل نمیکند. در عوض، کامرون تمرکز بیشتری بر انسجام روایی، درگیریهای درونی شخصیتها و پیشبرد داستانی منظمتر داشته؛ رویکردی که نتیجهاش فیلمی جمعوجورتر و جسورتر نسبت به قسمت دوم است.
در این قسمت، جلوههای سهبعدی کمتر به رخ کشیده میشوند. صحنههای مرتبط با آتش، فورانهای آتشفشانی و محیطهای صنعتی فراواناند، اما از نظر تأثیر بصری، به اندازه دنیای زیرآبی «راه آب» ماندگار نیستند. نقطه درخشان فیلم، سکانسهای اکشن عظیم آن است؛ بهویژه نبردهای هوایی با موجودات پرنده در میان سازههای فلزی پایگاههای انسانی.
کامرون همچنان استاد طراحی اکشن است. صحنهها با دقتی وسواسگونه و بدون حس تصنع طراحی شدهاند؛ ترکیبی از حماسه، خطر و تنش که تماشاگر را در دل نبرد نگه میدارد.
کامرون بارها مخالفت صریح خود با استفاده از هوش مصنوعی را اعلام کرده و تأکید داشته که شخصیتهای آواتار نتیجه بازی واقعی بازیگران هستند. پارادوکس ماجرا اینجاست که مجموعه آواتار بیش از هر فرنچایز دیگری، آیندهای را تصویر میکند که در آن بازیگری انسانی و فناوری دیجیتال به شکلی جداییناپذیر در هم تنیده شدهاند.
با این حال، چهرهها و شخصیتها همچنان هویت انسانی خود را حفظ کردهاند؛ بهگونهای که بازیگری مانند سم ورثینگتون در قالب جیک سالی، در میان انبوه فناوری، همسطح دیگر بازیگران باقی میماند.
جیک سالی در این قسمت خشمگینتر از همیشه است. مرگ پسرش در پایان فیلم پیشین، او را به سمت انتقام سوق داده؛ مسیری که با باورهای ناویها در تضاد است. تصمیم او برای مسلحکردن قبیله، یادآور وسترنهای کلاسیکی است که در آن قبایل بومی، در مواجهه با تهدید مدرن، به سلاح دشمن متوسل میشدند.
داستان یک سال پس از استقرار جیک و نیتیری در کنار قبیله متکایینا آغاز میشود و غم لوآک، فرزند دیگر خانواده، نقطه اتصال احساسی مخاطب با روایت است.
درگیری اصلی حول شخصیت اسپایدر شکل میگیرد؛ انسانی که نیتیری او را خطری بالقوه میداند. سکانسی که در آن اسپایدر بدون ماسک قادر به تنفس در جنگل میشود، یکی از مهمترین نقاط عطف داستان است. رازی که اگر بهدست دشمنان بیفتد، میتواند به نابودی کامل پاندورا منجر شود.
قبیله تازهوارد آتشفشانی با پوستهای خاکستری و رهبری مرموز، عنصر تازهای به جهان فیلم اضافه میکند؛ هرچند شخصیت رهبر آن، بیش از حد اغراقآمیز به نظر میرسد.
«آواتار: آتش و خاکستر» دیگر آن تجربه بصری یگانه و تکرارنشدنی نیست، اما همچنان فیلمی زنده، پرانرژی و تماشایی است. اکشن نفسگیر، دنیاسازی وسیع و روایت منسجمتر، این قسمت را از فیلم دوم یک گام جلوتر مینشاند. با این حال، خطر عادتپذیری و تکرار، بیش از هر زمان دیگری در کمین این مجموعه است؛ خطری که هنوز به مرحله نهایی نرسیده، اما نشانههایش دیده میشود.
نویسنده:مهدی فتحی