حضور اسطورهها در تئاتر ایران ریشهدار است و از تجربههای درخشان بهرام بیضایی و پری صابری تا چهرههایی چون بهروز غریبپور امتداد دارد. اما تفاوت بنیادین جریان امروز با گذشته، در حجم کلان سرمایهگذاریها، اتکا به ستارگان گیشهپسند و تبدیل شدن این آثار به پروژههای عظیم تجاری است. اگرچه فرآیند تولید نمایشهای بزرگ زمانبر است و نمیتوان ادعا کرد همه این آثار در واکنش آنی به فضای پساجنگ شکل گرفتهاند، اما شکل مواجهه آنها با مفهوم «وطن» و مخاطب، محل مناقشه جدی است.
نقد جدی از همین نقطه آغاز میشود؛ جایی که بلیتهای چندمیلیونی این اجراها تناقضی تهوعآور را به رخ میکشند: چطور میتوان از میراث مشترک و تعلق خاطر ملی یک ملت سخن گفت، اما با قیمتگذاریهای نجومی، امکان مواجهه با این میراث را از طبقه متوسط و بخش بزرگی از همان ملت سلب کرد؟ وقتی اسطوره که متعلق به حافظه جمعی یک قوم است، در چرخدندههای اقتصاد مدرن تئاتر به «کالایی لوکس» برای طبقهای خاص تبدیل میشود، دیگر نمیتوان از هنر ملی سخن گفت؛ اینجا «تجارت با وطن» جایگزین «بازگشت به هویت» شده است.
البته مخالفت با تولیدات پرهزینه یا حضور بازیگران چهره، بهخودیخود رویکردی ارتجاعی یا غیرهنری نیست. مسئله اینجاست که در بسیاری از این نمایشها، شکوه بصریِ گلدرشت، طنین موسیقیهای پرطمطراق، تاجگذاریهای دکوراتیو و شمشیربازیهای فرمال، جای خالی «ضرورتهای دراماتیک» را پر کردهاند. اسطوره با زره و کلاهخود و مناسبات موزهای زنده نمیشود؛ اسطوره زمانی نفس میکشد که بتواند پرسشهای ملتهب انسان معاصر را بازتاب دهد و به چالش بکشد. آرش نباید صرفاً ماشین تولید غرور ملی باشد، بلکه میتواند تبلور بحران انتخاب فرد در برابر سرنوشت جمعی باشد. سیاوش فراتر از یک قربانی ساده، بازتابی از تقابل معصومیت و بیعدالتی در جهان امروز است و فریدون ظرفیتی برای واکاوی پویایی قدرت و بحرانهای ساختار سیاسی فراهم میکند.
مسئله اصلی، اصلِ بازگشت اسطورهها نیست، بلکه کیفیت این احیاست. تئاتر کارخانه تولید شعور میهنی و باد زدن به عواطف سطحی نیست؛ هنر باید بتواند همان مفاهیمی را به پرسش بکشد که جامعه با بدیهیپنداریشان خوابیده است. وطندوستی در تئاتر زمانی از دایره شعارهای تهی و پروپاگاندا فاصله میگیرد که بستر تأمل انتقادی را فراهم کند.
در نهایت، چشمانداز پیشرو تردیدی عمیق باقی میگذارد: آیا با جریانی زاینده و پایدار در دراماتورژی اسطورهای مواجهیم، یا موجی گذرا و فرصتطلب که با فرونشستن تب هیجانات ملی، قهرمانانش را دوباره به پستوی انبار گریم و فراموشی بازمیگرداند؟ پاسخ این پرسش را نه در فرم صحنهآراییها، که در صداقتِ نگاه سازندگان به دردها و مطالبات واقعی همان مردمی باید جستوجو کرد که بلیتهای چندمیلیونی، آنها را پشت درهای سالن جا گذاشته است.
پاکنویس پایگاه خبری