سندرم تنفسی خاورمیانه با نام اختصاری MERS یک بیماری ویروسی تنفسی است که عامل ایجاد آن ویروس کرونا مرس با نام علمی MERS-CoV است و نخستینبار در سال ۱۳۹۱ (۲۰۱۲ میلادی) در عربستان سعودی شناسایی شد و از آن زمان بهعنوان یکی از ویروسهای نوپدید با قابلیت ایجاد بیماریهای شدید در انسان مورد توجه نظامهای سلامت جهان قرار گرفته است.
“مرس” میتواند طیف متنوعی از بیماریها را درگیر کند. این طیف از موارد بدون علامت یا با علائم خفیف تنفسی آغاز میشود و در برخی موارد تا بروز بیماری حاد تنفسی شدید گسترش مییابد؛ علائم معمول بیماری شامل تب، سرفه و تنگی نفس است. همچنین ذاتالریه از تظاهرات شایع این بیماری به شمار میرود. برخی از بیماران نیز علائم گوارشی مانند اسهال را تجربه میکنند که بیانگر درگیری سیستمهای مختلف بدن در اثر این ویروس است. در موارد شدید، مرس میتواند منجر به عفونت پیشرونده ریهها، نارسایی تنفسی، نارسایی کلیوی و حتی نارسایی چندگانه ارگانها شود. این بیماران معمولاً نیاز به بستری شدن در بخش مراقبتهای ویژه (ICU) دارند و در بسیاری از موارد، استفاده از تهویه مکانیکی برای حفظ عملکرد تنفسی ضروری خواهد بود.
بیشترین ابتلاها در مراکز درمانی
دکتر قباد مرادی – رییس مرکز مدیریت بیماری های واگیر وزارت بهداشت درخصوص انتقال این بیماری، می گوید: هرچند مخزن این ویروس شتر است و به عنوان یک بیماری می تواند از شتر به انسان منتقل شود، اما بسیاری از موارد انتقال این ویروس از انسان به انسان در محیطهای درمانی رخ داده است؛ به عبارت دیگر، تماسهای نزدیک و طولانیمدت بین بیماران و کارکنان سلامت یا همراهان بیمار، بدون رعایت اقدامات کامل پیشگیری و کنترل عفونت، نقش مهمی در انتقال بیماری داشتهاند؛ با توجه به ویژگیهای بالینی و اپیدمیولوژیک این ویروس، رعایت دقیق پروتکلهای بهداشتی، استفاده از وسایل حفاظت فردی در محیطهای درمانی، و شناسایی سریع بیماران مشکوک، نقش کلیدی در کنترل انتشار بیماری و کاهش مرگومیر ناشی از آن دارد.
وی خاطرنشان می کند: شتر به عنوان یکی از مخازن اصلی ویروس کرونا مرس شناخته میشود و نقش مهمی در انتقال این بیماری به انسان دارد. پس از ورود ویروس به بدن، دوره نهفتگی بیماری معمولاً بین ۵ تا ۶ روز است، هرچند در برخی موارد این بازه زمانی میتواند بین ۲ تا ۱۴ روز متغیر باشد.
به گفته مرادی، بر اساس گزارشهای موجود، حدود ۳۶ درصد از موارد قطعی ابتلا به مرس که شناسایی و ثبت شدهاند، منجر به مرگ شدهاند. این آمار نشاندهنده شدت و اهمیت بالای این بیماری در حوزه سلامت عمومی است. درمان خاصی برای مرس وجود ندارد و عمدتاً درمان ها، حمایتی و نگهدارنده است.
اپیدمیولوژی سندرم تنفسی خاورمیانه
براساس مطالعات انجام شده، از فروردینماه سال ۱۳۹۱ تا اواسط اردیبهشت ۱۴۰۴، در مجموع ۲۶۳۸ مورد ابتلا به ویروس کرونا مرس (MERS-CoV) در سطح جهان گزارش شده که از این تعداد، ۹۵۷ مورد منجر به مرگ شدهاند. عمده این موارد در کشورهای شبهجزیره عربستان سعودی رخ داده است؛ تاکنون، موارد ابتلا به مرس در ۲۷ کشور جهان گزارش شدهاند؛ از این میان، ۱۲ کشور در منطقه مدیترانه شرقی قرار دارند. این ویروس در تمامی شش منطقه تحت پوشش سازمان جهانی بهداشت مشاهده شده است. بیش از ۸۴ درصد از کل موارد گزارششده در جهان، مربوط به کشور عربستان سعودی بودهاند.
براساس گزارش های جهانی، از سال ۲۰۱۹ تاکنون، موردی از مرس خارج از منطقه خاورمیانه گزارش نشده بود، اما در سالهای اخیر (۲۰۲۴ و ۲۰۲۵) موارد جدیدی از این بیماری مجدداً گزارش شدهاند. در منطقه مدیترانه شرقی (EMRO) موارد ابتلا به مرس در کشورهای بحرین، مصر، ایران (بسیار محدود در سال ۱۳۹۴)، اردن، کویت، لبنان، عمان، قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و یمن گزارش شده است. در آفریقا نیز این بیماری در الجزیره و تونس مشاهده شده است. در اروپا کشورهایی مانند اتریش، فرانسه، آلمان، یونان، ایتالیا، هلند، ترکیه و انگلستان مواردی از بیماری را گزارش کردهاند. همچنین در آسیا، کشورهای چین، جمهوری کره، مالزی، فیلیپین و تایلند به این فهرست اضافه میشوند. در قاره آمریکا نیز ایالات متحده آمریکا موارد ابتلا به مرس را گزارش داده است.
بزرگترین طغیان مرس در خارج از منطقه مدیترانه شرقی (EMRO) در سال ۲۰۱۵ در جمهوری کره رخ داد که طی آن ۱۸۶ نفر به این بیماری مبتلا شدند و ۳۹ نفر جان خود را از دست دادند.
بنابر اعلام وزارت بهداشت، همچنین، در منطقه مدیترانه شرقی، بیشترین تعداد موارد تجمیعی انسانی مربوط به عربستان سعودی با بیش از ۲۱۸۴ مورد، امارات متحده عربی با ۹۳ مورد، اردن با ۲۸ مورد و قطر با ۲۳ مورد بوده است.
موارد گزارششده در کشورهای خارج از منطقه خاورمیانه معمولاً مرتبط با سفر بودهاند. در طغیان سال ۲۰۱۵ کره جنوبی، ۱۸۵ مورد در این کشور و یک مورد در چین ثبت شد که منجر به ۳۹ مورد فوت شد. نخستین مورد شناخته شده در این طغیان، فردی با سابقه سفر به خاورمیانه بود. (این آمار ممکن است کمتر از تعداد واقعی موارد باشد.)