الگوی کمدی سرقت (Heist Comedy) همراه با ترکیب نامآشنای جواد عزتی و امیر جعفری—که پیش از این تجربیات موفقی چون زاپاس، اکسیدان و چهار انگشت را ثبت کردهاند—توانسته در همان روز نخست، با فروشی بیش از ۴ میلیارد تومان و جذب ۲۹ هزار مخاطب، رکورد جدیدی در افتتاحیه سال بر جای بگذارد. اما ارزش اصلی «بورسیه» نه فقط در آمار گیشه، بلکه در رویکرد مضمونی و ساختاری آن نهفته است.
از دزدی سوسیس تا تراژدی نخبگان
داستان فیلم درباره «زکریا» (با بازی جواد عزتی) و دوستش (امیر جعفری) است؛ دو خردهدزد بیتخصص و رشدنیافته که مسئولیت بخشی از مشکلات مالیشان حاصل تصمیمات اشتباه و ورود به مسیر خلاف است. آنها تصمیم میگیرند برای دستیابی به پولی بزرگ، دست به سرقتی کلان بزنند؛ اما ناآگاهی و عدم مهارت، نقشه را به ناکامی میکشاند و بهجای ثروت، با انبوهی سوسیس مواجه میشوند! این موقعیت طنزآمیز ابتدایی، بستر گره اصلی داستان را میسازد: این دو قصد دارند با پول سرقت، هزینه تحصیلی و بورسیه برادر نخبه خانواده را تأمین کنند.
در این نقطه، «بورسیه» از یک کمدی موقعیت ساده فراتر میرود و به یک نقد اجتماعی-ساختاری تبدیل میشود. در ساختار کمدیهای اجتماعی ایران (نظیر خانه به دوش یا دودکش)، همواره شاهد خانوادههایی بودهایم که برای تأمین معاش شریف تلاش میکنند. اما در بورسیه، قرار گرفتن یک جوان صاحب استعداد علمی در کنار شخصیتهای بیتخصص و خلافکار، بر ضعف شدید نهادهای دولتی در شناسایی و حمایت از نخبگان دست میگذارد. فیلم بهدرستی نشان میدهد که وقتی ساختار رسمی، جوان نخبه را رها میکند، او ناچار میشود به حمایت خانوادهای پناه ببرد که منطقش برای حل مشکل، انجام یک سرقت جدید است.
نگاهی هوشمندانه به مهاجرت و نقد قواعد ممیزی
یکی از درخشانترین نکات فیلمنامه نیکنژاد، زاویه دید متفاوت آن به مسئله مهاجرت تحصیلی است. برخلاف موضعگیریهای متداول در سینما که خروج دائمی از کشور را تنها راه موفقیت ترسیم میکنند، «بورسیه» میان «تحصیل در خارج برای کسب دانش» و «مهاجرت دائمی» تفکیک قائل میشود. شخصیت نخبه داستان برای رشد علمی بورسیه میشود، اما رویای او در خدمت به کشورش تعریف شده و پایانبندی فیلم نیز با انقاد قرارداد کاری او در ایران همراه است؛ تصویری ملی و امیدبخش که با تاکیدات بارها مطرحشده درباره حفظ و بهکارگیری نخبگان همخوانی دارد.
در سمت دیگر، فیلم باز هم گرفتار الگوی تکراری کمدیهای سرقت ایرانی میشود؛ جایی که به دلیل قواعد سختگیرانه ممیزی، سارقان حتماً باید در نهایت ناکام بمانند یا شکست بخورند. این پایانبندیهای قابل حدس نشان میدهد نهادهای مسئول صدور پروانه نمایش همچنان بر نتایج ظاهری داستان تمرکز دارند، در حالی که نقد جدی روانشناختی و جامعهشناختی بر پیامدهای پنهان اثری که ترویج خلاف میکند، مغفول میماند.
طنز تمیز، بداههگویی و احترام به حریم خانواده
مهمترین نقطهقوت «بورسیه»، تکیه بر «طنز تمیز» و متکی بر موقعیت است. برخلاف برخی آثار همزمان (مانند فیلم خانوم والده) که بار اصلی خنده را بر دوش شوخیهای جنسی، تغییر پوشش و دیالوگهای دوپهلو میگذارند، نیکنژاد نشان داده که میتوان کمدی پرفروشی ساخت که خانوادهها و مخاطبان نوجوان بدون احساس شرم به تماشای آن بنشینند. هماهنگی فوقالعاده جواد عزتی و امیر جعفری، همراه با بازی روان عباس جمشیدیفر و پناهیها و بداههگوییهای کنترلشده، موقعیتهای خندهدار شریفی خلق کرده است.
حتی در پرداخت شخصیتهای مکمل مانند زن صاحبخانه متدین فیلمساز دام کلیشههای آزاردهنده سینمای کمدی در تمسخر اعتقادات دینی نمیافتد. با این حال، در سکانس کوتاهی که جواد عزتی با شوخی تصویری درباره «نشسته شلوار پوشیدن» از مخاطب خنده میگیرد، اگرچه اجرای بازیگری خیرهکننده است، اما میتواند ناخواسته باعث کجفهمی مخاطب کمسنوسال از دستورات دینی شود؛ ضعفی جزئی که البته شاکله اصلی اثر را زیر سؤال نمیبرد.
فیلم «بورسیه» با وجود آنکه میتوانست مسئله نخبگان را فراتر از یک پیشزمینه داستانی برای سرقت دنبال کند، در مجموع اثری سرگرمکننده، شریف و آسیبشناسانه است. حضور جواد عزتی بهعنوان مشاور کارگردان در کنار برزو نیکنژاد و کامران حجازی، محصولی روان و پرانرژی به سینمای ایران اضافه کرده که ثابت میکند کمدی اجتماعی پرفروش میتواند بدون توسل به هنجارشکنی، هم گیشه را فتح کند و هم حرفی برای گفتن داشته باشد
پاکنویس پایگاه خبری